Waxa Qortay: Filsan Dayib Yusuf
Goobta: Soghasom.org
Waxbarashada gabdhaha Soomaaliyeed ma ahan oo kaliya inay tahay xaq dastuuri ah, balse waa laf-dhabarta horumarka bulshada. Inkastoo ay soo mareen caqabado dhaqan, mid siyaasadeed iyo dagaallo sokeeye, haddana maanta gabdhaha Soomaaliyeed waxay joogaan meel lagu faano.
Maqaalkani wuxuu dib u jaleecayaa marxaladihii kala duwanaa ee uu soo maray sooyaalka waxbarashada hablaha iyo halka ay maanta hiigsanayaan.
1. Safarka Taariikheed: Shalay iyo Maanta
Waxbarashada gabdhaha Soomaaliyeed waxay soo martay shan marxaladood oo muhiim ah:
A. Xilligii Hore (Ka hor 1960-kii)
Xilligii gumaasiga, waxbarashada rasmiga ah waxay u badnayd wiilasha. Gabdhaha waxaa inta badan lagu koobi jiray Dugsiyada Qur’aanka iyo barashada howlaha guriga, iyadoo dhaqanku u arkayay inaysan u baahnayn dugsi casri ah.
B. Xilligii Gobanimada (1960–1969)
Kadib xornimada, dowladdii dhalatay waxay bilowday ballaarinta waxbarashada. Gabdhuhu waxay heleen fursado cusub, in kasta oo wali qoysas badani ay mudnaanta siinayeen wiilasha.
C. Xilligii Kacaanka iyo Ololihii Farta (1969–1991)
Kani wuxuu ahaa xilligii dahabiga ahaa ee waxbarashada gabdhaha. Ololihii barashada farta Soomaaliga ee 1974-kii wuxuu fursad weyn u siiyay gabdhaha inay noqdaan barayaal iyo bartayaalba. Waxaa kor u kacay tirada gabdhaha ee jaamacadaha, gaar ahaan magaalooyinka waaweyn.
2. Burburkii iyo Dib-u-soo-kabashada (1991–Maanta)
Dagaalladii sokeeye waxay dib u dhac weyn ku keeneen waxbarashada. Qoysas badan oo dhaqaale yaraaday darteed waxay mudnaanta siiyeen wiilasha, halka gabdhaha lagu guursan jiray da’ yar.
Si kastaba ha ahaatee, sanadihii u dambeeyay waxaa muuqata yididiilo cusub:
- Tirada Ardayda: Xogta 2020-2021 waxay muujisay in gabdhuhu ay hadda yihiin 40% ilaa 44% guud ahaan ardayda dugsiyada hoose, dhexe iyo sare.
- Heerka Jaamacadeed: Maanta, jaamacadaha qaarkood gabdhuhu waxay ka yihiin kala bar (50%) ardayda dhigta, taas oo ah guul weyn oo taariikhi ah.
3. Maxay Gabdhaha Soomaaliyeed u guuleysanayaan maanta?
Guusha hadda muuqata waxaa ka dambeeya dhowr arrimood:
- Dhabar-adayga Hablaha: Gabdho badan ayaa u adkaystay caqabadaha amni iyo kuwa dhaqan si ay tacliin u helaan.
- Kordhinta Haweenka Macallimiinta ah: Markay gabadhu aragto haween kale oo macallimiin, dhaqaatiir ama maamulayaal ah, waxay u noqonaysaa dhiirrigelin weyn.
- Wacyiga Waalidka: Waalidiin badan ayaa hadda fahamsan in “Haddi gabadha la baro, ay tahay bulshada oo la baray.”
4. Rajada Mustaqbalka: Rajo Iftiin Leh
Gabdhaha Soomaaliyeed maanta waa laf-dhabarta mustaqbalka. Waxaa jira ururo maxalli ah (sida SOGHA) iyo kuwa caalami ah oo u taagan ilaalinta xuquuqda iyo waxbarashada hablaha.
“Waxaa muuqata yididiilo iyo raja weyn oo ku aadan in horumarka iyo guulaha waxbarasho ee gabdhaha soomaaliyeed horukac mooye aysan hoos u dhac ku imaanayn.”
Gunaanad
In kasta oo ay jiraan caqabado, haddana doorka gabdhuhu ku leeyihiin siyaasadda, dhaqaalaha iyo horumarka dalka waa mid sii xoogaysanaya. Gabdhaha dhiiran iyo waalidiinta naf-hurnimada leh waa shidaalka ku shubmaya rajada quruxda badan ee mustaqbalka Soomaaliya.